1960

Schwytanie i początek procesu Eichmanna. Było to największe wydarzenie od czasów Norymbergii. Adolf Eichmann był głównym koordynatorem i wykonawcą planu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, nazywany „architektem Holokaustu”. Po wojnie dzięki pomocy biskupa Hudala (patrz 1948 rok) uciekł do Argentyny, gdzie znalazł zatrudnienie w fabryce Mercedes-Benz. Mieszkał na przedmieściach Buenos-Aires. Pomocy w ucieczce i ukrywaniu się udzielili mu podwładni biskupa Hudala oraz współpracująca z nimi organizacja byłych SS-manów ODESSA (patrz 1946 rok), która działała dzięki funduszom Deutsche Banku.

Proces Eichmanna był filmowany i na bieżąco tłumaczony na trzy języki, obserwowało go 450 dziennikarzy. Najmłodszy syn Adolfa Eichmanna miał zaledwie pięć lat, gdy izraelskie służby schwytały jego ojca w drodze do ich domu w Buenos Aires. Dziś jest profesorem archeologii na Bliskim Wschodzie. Bardzo surowo potępia czyny swojego ojca: „Nie popieram kary śmierci, ale biorąc pod uwagę zbrodnie popełnione przez mojego ojca, nie mam problemu z jego egzekucją”.

Adolf Eichmann robiący notatki podczas swojego procesu w Jerozolimie. Szyby z kuloodpornego szkła miały chronić go przed zabójstwem (źródło: wbur.org)

Adolf Eichmann robiący notatki podczas swojego procesu w Jerozolimie. Szyby z kuloodpornego szkła miały chronić go przed zabójstwem (źródło: wbur.org)

Zbrodnie Eichmanna, jego drogi ucieczki, poszukiwania prowadzone przez Szymona Wiesenthala, schwytanie i wreszcie proces w Izraelu to tematy nieskończonej ilości opracowań, książek, filmów.

Obok Eichmanna na ławie oskarżonych zasiadło całe niemieckie społeczeństwo. Sensacyjne okoliczności pojmania zbrodniarza i wielki proces w Jerozolimie spowodował, że w Niemczech wróciła pamięć i dyskusja na temat przyczyn i mechanizmów zbrodni.

Pierwsze publikacje książkowe podające straty wojenne poniesione przez Polskę w czasie II wojny światowej: „Straty wojenne Polski”, wyd. I Poznań 1960 (wyd. II Poznań 1962). Pracę przetłumaczono na kilka języków obcych. Autorzy publikacji omówili założenia polityki okupacyjnej III Rzeszy, polskie straty osobowe, gospodarcze, kulturalne, eksterminację inteligencji polskiej, zburzenie Warszawy. Wcześniej pierwsze szacunki strat wojennych Polski opracowało Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów w 1947 (Sprawozdanie Biura Odszkodowań Wojennych w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski 1939–1945).

Łączna wartość poniesionych strat określono na kwotę 258 miliardów złotych przedwojennych, co stanowiło równowartość około 50 miliardów dolarów amerykańskich w 1939 roku. Powyższe straty, po przeliczeniu na wartość z roku 2004, wynoszą ok. 650-700 miliardów dolarów amerykańskich. W tym straty wojenne samej stolicy Polski, Warszawy, wynoszą równowartość 45 miliardów dolarów.

► 20 stycznia. Prezes Rady Ministrów powołał Komisję Międzyresortową do Spraw Traktatu Pokojowego z Niemcami. Chodziło o to, że zgodnie z układem poczdamskim, ostateczne uregulowanie odszkodowań wojennych zostało „odroczone do traktatu pokojowego z Niemcami”. Niestety traktat pokojowy z Niemcami nie został nigdy podpisany. To komplikowało sprawę reparacji wojennych. Wprawdzie rząd niemiecki w 1951 roku podjął decyzję w sprawie wypłat odszkodowań dla ofiar eksperymentów pseudomedycznych, ale dotyczyło to tylko krajów, z którymi RFN utrzymywała stosunki dyplomatyczne, a więc nie Polaków. W tej sytuacji polskie ofiary zaczęły szukać wsparcia międzynarodowego. Otrzymały je m.in. od Hiroshima Peace Committee, który nagłośnił problem w USA i zaprosił polskie ofiary, aby mogły same przedstawić swoje roszczenia. W rozwiązanie sprawy zaangażowała się także Rada Społeczno - Gospodarcza ONZ. Rząd RFN w artykule opublikowanym w „Biuletynie Urzędu Prasy i Informacji Rządu” z 15 listopada 1960 roku wyraził wolę szukania możliwości wypłat odszkodowań dla ofiar eksperymentów. Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża przedstawił propozycję powołania komisji, mającej całkowitą swobodę w zbieraniu dowodów, której zadaniem byłoby rozpatrywanie wniosków obywateli polskich i ustalanie wysokości odszkodowań. Problemem pozostawało zaś nadal, czy mają to być renty stałe, czy odszkodowania jednorazowe. Wypłata świadczeń w latach 1961-1971 postępowała, aczkolwiek bardzo powoli. Były to odszkodowania indywidualne. Z liczby 6,5 tys. zarejestrowanych wniosków pomoc finansową (Niemcy nie używali nazwy „odszkodowania” lecz „pomoc finansowa”) otrzymało 1357 osób.

Zagadnienie odszkodowań nabrało nowego wymiaru, gdy w kwietniu 1969 roku ONZ przyjęła konwencję o nieprzedawnianiu się zbrodni wojennych i zbrodni wobec ludzkości.

► 3 maja. Otwarcie Domu Anny Frank – muzeum w Amsterdamie poświęconego Annie Frank, autorce Dziennika Anny Frank. Anna Frank wraz z rodziną i czwórką znajomych przez dwa lata ukrywała się na tyłach budynku, w którym pracował jej ojciec, przed nazistowskimi prześladowaniami podczas II wojny światowej.

Aneks, w którym ojciec Anny Otto Frank urządził kryjówkę, znajdował się w tylnej części firmy. Był on ukryty przed oczami przechodniów przez otaczające go z czterech stron domy. Właśnie takie położenie uczyniło z aneksu idealne miejsce na kryjówkę dla Ottona, jego żony Edith, córek Margot i Anne oraz ich czwórki przyjaciół: Hermanna van Pelsa, jego żony Augusty, ich syna Petera oraz znajomego dentysty Fritza Pfeffera. Całkowita powierzchnia kryjówki wynosiła około 46 m2. Cała ósemka pozostała w ukryciu przez ponad 2 lata aż do anonimowego ujawnienia ich miejsca pobytu władzom hitlerowskim. Wszyscy zostali umieszczeni w obozach koncentracyjnych. Wojnę przeżył tylko Otto Frank.

Anna Frank

Anna Frank

Po aresztowaniu grupy, kryjówka została przeszukana, a ubrania, meble i inne przedmioty codziennego użytku zostały przejęte i przekazane niemieckim rodzinom. Na szczęście ocalał Dziennik Anny Frank, który dziewczynka zaczęła pisać w kryjówce w 1942 roku, gdy miala 13 lat. Na jego podstawie powstał film Pamiętnik Anny Frank. Muzeum Dom Anny Frank w Amsterdamie odwiedza rocznie ponad milion zwiedzających.

14 grudnia. Założenie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, OECD. Na mocy Konwencji podpisanej przez 20 państw - w tym Niemcy, zostaje utworzona Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju. OECD zastąpiła Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej OEEC, powstałą 16 kwietnia 1948 roku dla integrowania odbudowujących się ze zniszczeń wojennych gospodarek państw europejskich, korzystających z pomocy w ramach Planu Marshalla (patrz 1947, 1948 rok). Polska przystąpiła do OECD w 1996 roku.